भाजीपाला पिकांमध्ये अनुवांशिक विविधतेचे शोषण करण्यासाठी भ्रूण बचाव तंत्र


भाजीपाला पिकांमध्ये अनुवांशिक विविधतेचे शोषण करण्यासाठी भ्रूण बचाव तंत्र

आधुनिक युगात, वाढत्या वाहतूक आणि औद्योगिकीकरणाच्या परिणामी पर्यावरणाचे प्रदूषण मोठ्या प्रमाणात वाढले आहे. रासायनिक कीटकनाशके, शेतीतील खतांचा विशेषतः भाजीपाला पिकांमध्ये होणार्‍या आंधळ्या वापरामुळे माती आणि मानवी आरोग्यावर खोलवर परिणाम झाला आहे. अशा परिस्थितीत, कमी खर्चात आरोग्य उत्पादन तसेच मातीचे आरोग्य वाढविण्यासाठी अशा तंत्रज्ञान व वाणांचे विकास करणे आवश्यक आहे जे शेतकरी अवलंबु शकतात.

भाजीपाला पिके अनुवांशिक विविधतेच्या बाबतीत खूप समृद्ध असतात. जाती उदय दरम्यान भाजीपाला पीक काही समानता तसेच त्याच कुटूंबाच्या किंवा वंशातील भाजीपाला पिकापासून भिन्नता दर्शवितो. बहुतेकदा, वन्य संबंधित प्रजातींमध्ये जैविक (रोगाचा प्रतिकार, कीटकांचा प्रतिकार, नेमाटोड प्रतिरोध इ.) आणि अ‍ॅबियोटिक (उच्च आणि कमी उष्णता, दुष्काळ, प्रतिकूल परिस्थिती) सहन करण्याची आश्चर्यकारक क्षमता असते.

हवामान बदलांच्या या युगात भाजीपाला उत्पादन वाढविण्यासाठी आणि कीटक रोग व आजारांपासून होणारे नुकसान कमी करण्यासाठी अनुवांशिक विविधतेचे शोषण करणे अत्यंत आवश्यक आहे. या जंगली / सतत प्रतिरोधक जीन्सला अलिकडील रिसेप्टर प्रजातींमध्ये समावेश करताना लिंग जुळण्या किंवा भ्रूण अधोगतीमुळे अपयशाला सामोरे जावे लागते. म्हणूनच, भाजीपाला पिकांमध्ये वन्य अनुवांशिक विविधतेचे शोषण करण्यासाठी गर्भाची बचाव करण्याचे तंत्र गेल्या दशकात अत्यंत प्रभावी सिद्ध झाले आहे.

वन्य / भाजीपाला पिके संबंधित प्रजाती

एस. नाही. कास्ट उपयुक्त वैशिष्ट्य
1 सोलनम पन्नेल्ली दुष्काळ प्रतिरोधक
2 अबलमास्कस मनिहोत पिवळी शिरा मोज़ेक फळ / स्टेम बोरर प्रतिरोधकता
3 पायसम फाल्वम चुनारिल डिस्टिल्ड रेझिस्टंट जीन रेसिटीव्हिटी
4 ब्रासिका प्रजाती काळा रॉट रोग प्रतिकार
5 कुकमिस सेटिव्हस विविधता हार्डविकी डाऊन बुरशी प्रतिरोधकता
6 सोलनम डेमिझियम उशीरा कीड प्रतिकार
7 सोलॅनम पेरूव्हियनम व्हायरस प्रतिरोधकता
8 सोलनम चॅलेन्स लीफ कर्ल विषाणूची प्रतिकारशक्ती
9. मोमोरिडिका वलसामीना फळांची माशी, विषाणू, बुरशीजन्य प्रतिरोधकता
10 पिसियम इलॅटियस फुसरियम ओहोटी प्रतिकार

वरील काही उदाहरणांव्यतिरिक्त, सुमारे 400 भाजीपाल्यांच्या 56000 संग्रह “वर्ल्ड वेजिटेबल सेंटर” मध्ये संरक्षित आहेत. उपलब्ध जर्मप्लाझमचे सतत मूल्यांकन करणे आणि इच्छित वैशिष्ट्यांचा शोध घेण्याची आवश्यकता आहे जेणेकरून या अनुवांशिक विविधतेचा भाजीपाला प्रजननात पूर्ण उपयोग होऊ शकेल.

आंतरजातीय संकरीत समस्या:

आंतर-संकरित संकरीत दरम्यान, फळांच्या विकासाची प्रक्रिया, बियाणे किंवा संकोचनविना फळ तयार होण्याची प्रक्रिया किंवा अकार्यक्षम बियाणे प्रक्रिया दर्शविली जाते.

गर्भधारणेपूर्वी समस्या:

  • फंक्शन वर्तन मध्ये फरक
  • परागकण उगवण अयशस्वी
  • हळू, कमी किंवा व्यस्त प्रतिजैविक वाढ
  • असामान्य गर्भधान

फर्टिलायझेशन खटला समस्या:

  • गर्भाची कोसळणे
  • गर्भाचा विकास मंदावतो
  • गर्भाचा विकास कमी किंवा नगण्य आहे
  • गर्भाशय – श्लेष्माच्या विसंगततेचे बीजाणू कोसळतात

आकृती 1: कोबी – आंतरजातीय संकरणाच्या दरम्यान मोहरीचे भ्रूण

अशा गर्भाधानानंतरच्या समस्या देखील मुख्यत: अनुवांशिक घटक आणि पर्यावरणीय घटकांवर परिणाम करतात. म्हणूनच, हे अडथळे दूर करून, गर्भ बचाव तंत्राने दोन परस्पर भिन्न जातींमध्ये आंतरजातीय संकरित करणे शक्य आहे.

गर्भ बचाव तंत्र:

अश्या सर्व पद्धती किंवा तंत्रे ज्या कमकुवत / अकुशल गर्भपालन करण्यास आणि सक्षम वनस्पती बनविण्यास मदत करतात त्यांना गर्भ बचाव तंत्र म्हणतात. अनेक दशके गर्भापासून बचाव तंत्राचा वापर करून संकरित जातीचे प्रजनन करून इच्छित वैशिष्ट्ये वाण / प्रजातींमध्ये हस्तांतरित केली गेली आहेत. गर्भाच्या बचाव तंत्राचे यश प्रामुख्याने खालील घटकांवर अवलंबून असते.

  • गर्भाशय स्खलन
  • योग्य पौष्टिक माध्यम
  • सतत गर्भाची वाढ
  • झाडाचे बांधकाम

संकरित भ्रूण अधोगती लवकर होण्यास सुरवात होते, विशेषत: दूरच्या संकरीत दरम्यान. म्हणूनच, विविध भाजीपाला पिकांमध्ये भ्रूण बचावासाठी परागकणानंतर “भ्रूण बचाव टप्पा” निश्चित करण्यासाठी संशोधन करण्याची खूप गरज आहे. त्याच वेळी, असुरक्षित गर्भांचे पालनपोषण आणि नवीन तयार करू शकतील अशा विविध पौष्टिक पदार्थांच्या योग्य प्रमाणात प्रमाणित करण्याची आवश्यकता आहे.

गर्भाच्या बचावासाठी खालील पद्धतींचा वापर केला जाऊ शकतो, भाजीपाल्याच्या प्रजातीच्या बीज विकासाच्या मालमत्तेवर, बीजकोशाचे आकार, भ्रूण काढण्यास सुलभ / अडचणी यावर अवलंबून.

1. अंडाशय वाढविणे:

भाजीपाला प्रजाती ज्यामध्ये गर्भ काढणे कठीण आहे कारण त्यांचे बीजकोश फारच लहान आहेत. म्हणूनच, योग्य भ्रुण बचाव माध्यमावर नियंत्रित वातावरणात अंडाशयाची वाढ करून, संकरणे मिळू शकतात. उदाहरणः ब्रासिका, त्यात अंडाशयाची वाढ करून, पुन्हा बीजाणूंचा अर्क घ्या आणि त्यांना वाढवा.

2. बीजाणू संवर्धन:

संकरित होतकरू होण्यासाठी योग्य भ्रुण बचाव माध्यमावर नियंत्रित वातावरणात वाढवून बीजकोशातून बीजकोश मिळवता येतात. उदाहरणे: भेंडी, फुलकोबी, फुलकोबी, टोमॅटो, वांगी, मिरची इ.

Emb. भ्रुण वर्धन:

साधारणत: शेंगा भाजीपाला पिकांमध्ये फोडफळ आकाराने मोठे असते. त्यांच्यामध्ये गर्भ काढणे सोयीचे आहे. म्हणूनच, संकरीत नवोदिता येण्यासाठी योग्य पोषक माध्यमावर नियंत्रित वातावरणात संकरित गर्भाची लागवड करता येते. उदाहरणे: वाटाणे, सोयाबीनचे, cucurbitas, इ.

संशोधनात उपलब्धि

  1. ब्रासीका नॅप्सपासून ब्रासिका ओलेरेसिया (चियांग आणि क्रेट, १ 3 33) मध्ये डाईनी बुरशी प्रतिरोधक शक्तीचे हस्तांतरण
  2. ब्रासिका जनुकांपासून प्रतिरोधक काळ्या रॉट रोगाचे संक्रमण ब्रासिका ओलेरेसिया (टॉग आणि ग्रिफिथ, 2004) मध्ये हस्तांतरण
  3. कूकुरिटा अ‍ॅक्यूडोरेंसिस ते सी पेपो पर्यंत चुनारिलम, सेमिटी आणि डब्ल्यूएमव्ही प्रतिरोधक शक्तीचे हस्तांतरण
  4. टोमॅटोमध्ये सोलॅनम पेरूव्हॅनियमपासून व्हायरस, बुरशी आणि नेमाटोड प्रतिरोधक हस्तांतरण
  5. बटाटा लीफ रोल व्हायरस प्रतिरोधक शक्तीचे सोलनम युटावरोसस पासून सोलनम ट्यूबेरोसस (चावेझ आणि इतर सहयोगी, 1988) मध्ये हस्तांतरण.

वरील कामगिरीबरोबरच या व्यतिरिक्त अनेक भाजीपाला पिकांमध्येही अपेक्षित वैशिष्ट्यांचा समावेश करण्यात आला आहे. परंतु हवामान बदलाच्या या युगात, दररोज जास्त लोकसंख्येच्या दबावामुळे भाजी वैज्ञानिकांना आव्हानात्मक कामे करणे आव्हानात्मक बनते.

नवीन सेंद्रिय आणि अजैविक ताणांना सामोरे जाण्यासाठी आणि दर्जेदार भाजीपाला प्रदर्शित करण्यासाठी आपल्याला सतत नवीन अनुवांशिक स्त्रोत आणि जनुकांचा उपयोग करणे आवश्यक आहे. आजच्या युगात भाजीपाला पिकाच्या सुधारणेत बायोटेक्नॉलॉजीच्या नाविन्यपूर्ण तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून आपण केवळ दर्जेदार भाजीपाला तयार करू शकत नाही, तर माती, मानवी व पर्यावरणाचे आरोग्य सुधारू शकतो.


लेखकः

ब्रिज बिहारी शर्मा

शासकीय विज्ञान विभाग, आयसीएआर, नवी दिल्ली

ईमेल: हा ईमेल पत्ता स्पँमबॉट्सपासून संरक्षित आहे. हे पाहण्याकरिता तुम्हाला जावास्क्रिप्ट सक्षम करणे आवश्यक आहे.

.

आम्ही कास्तकार.इन वरील ही पोस्ट आवडल्यास शेयर नक्की करा. दररोज अपडेटेड राहण्यासाठी आपल्या टेलिग्राम ग्रुपला आणि टेलिग्राम चॅनलला अवश्य जॉईन व्हा. 

ब्रेकिंग न्यूज, मनोरंजन यासाठी आम्ही कास्तकार.कॉम या वेबसाईटला तसेच युट्युब चॅनलला सबस्क्राईब करा.

Leave a Comment

X